Wskazówki do pracy z dzieckiem niedosłyszącym

 

                                                                                                                                  Opracowała Izabella Gogulska

Rola słuchu

 

Słuch podobnie jak wzrok, należy do receptorów o dalekim zasięgu i odgrywa u człowieka bardzo ważną rolę w orientacji przestrzennej i poznawaniu rzeczywistości. Słuch w przeciwieństwie do wzroku odbiera bodżce  bez udziału woli, działa stale, nawet we śnie. Określany jest jako najważniejszy zmysł społeczny. Jego uszkodzenie bądź utrata zaburza interakcję społeczną między ludźmi (B. Hoffman, 1987, s.19-21).

 

 

Znaczenie słuchu:

 

Ø    Służy rozwojowi mowy i porozumiewania się;

Ø    Dostarcza sygnałów informacyjnych, ważnych dla fizycznego bezpieczeństwa;

Ø    Jest ciągłym źródłem informacji o rzeczach i zdarzeniach w otoczeniu;

Ø    Pomaga w osiągnięciu i utrzymaniu sprawności fizycznej;

Ø    Jest instynktownie uwarunkowanym łącznikiem uczuciowym z otaczającym światem, przyczyniającym się do zachowania zdrowia psychicznego i poczucia bezpieczeństwa.                                                                                

Ø    Słuch oraz mowa wewnętrzna wykształcona w procesie komunikacji  sterują  naszym zachowaniem. Poprzez mowę przyswajamy sobie zasady współżycia z otoczeniem i z tego punktu widzenia słuch jest jednym z najważniejszych czynników kształtowania osobowości;

Ø    Słuch wpływa na kształtowanie osobowości, bo umożliwia przekazywanie nastrojów, oddaje atmosferę danej chwili, wzbogaca świat uczuć, daje zdolność głębszego przeżywania zdarzeń i zapobiega ich powierzchownemu traktowaniu;

Ø    Mowa rozwijana drogą słuchową jest najważniejszym środkiem kontaktów międzyludzkich, umożliwia przekazywanie informacji, okazywanie empatii względem innej osoby, rozumienie argumentów, uczuć osób z otoczenia, umożliwia zwalczanie nawyków egocentrycznych.

 

 

Klasyfikacja wad słuchu:

 

 

1.    Lekki niedosłuch ( mniej niż 30 dB) występują jedynie trudności w mowie szeptanej;

2.    Umiarkowany niedosłuch  (mniej niż 60 dB) występują trudności w słyszeniu mowy potocznej, która może być odebrana bez aparatu głównie drogą słuchową i rozumienie jest co najmniej 40 % znanych słów.

 

3.    Ciężkie upośledzenie słuchu (60 –80 dB) mowa jest rozumiana głównie drogą słuchową ale po treningu słuchu i za pomocą aparatury do ćwiczeń słuchu, rozumiane jest co najmniej 40% słów; 

4.     

5.    Głuchota  ( więcej niż 90 dB ) mowa potoczna nie jest rozumiana drogą słuchową, nawet za pomocą aparatu i po treningu słuchu.

 

 

       W zależności od miejsca uszkodzenia stwierdzany niedosłuch dzieli się na:

Ø    Niedosłuch przewodzeniowy ( uszkodzenie w uchu zewnętrznym i środkowym)

Ø    Niedosłuch odbiorczy, w którym wyróżnia się:

-       niedosłuch ślimakowy ( uszkodzenie komórek w ślimaku)

-       niedosłuch nerwowy ( uszkodzenie włókien nerwowych w ślimaku)

-       niedosłuch centralny (uszkodzenie może dotyczyć każdego miejsca drogi słuchowej w mózgu).

Niedosłuch ślimakowy i nerwowy może być jednouszny, natomiast centralny jest zawsze obuszny ze względu na krzyżowanie się włókien nerwowych w przebiegu drogi słuchowej.( wybrane pojęcia z otolaryngologii, internet: zdrowie.med.pl)

 

 

Do podstawowych form pomagania dzieciom z wadą słuchu należą

zajęcia logopedyczne, zastosowanie protezy, interwencje w różnych instytucjach, informacja dla rodziców, dostarczanie im odpowiednich środków porozumiewania się z dzieckiem.

       Uwzględniając indywidualne sytuacje stosuje się leczenie zachowawcze lub chirurgiczne dzieci, dostosowane nauczanie, pomoc psychologiczną.

       Cenną może być również proponowana lub stwarzana rodzicom możliwość bezpośredniej wymiany doświadczeń z innymi rodzicami,a także z dorosłymi głuchymi.

 

Stosowanie aparatów słuchowych – nie jest możliwe stymulujące oddziaływanie na rozwój psychiczny dziecka niedosłyszącego bez wykorzystania aparatu. Umożliwia no słyszenie własnego głosu, jego melodii, artykulacji, rytmu oraz szybkości wypowiadanych słów. Zaaparatowane dziecko łatwiej może poprawić wadliwą wymowę, prowadzić autorehabilitację pod okiem logopedy, surdopedagoga a przede wszystkim rodziców.

Aparat jest niezbędny w treningu słuchowym. Trening słuchowy umożliwia lepsze rozpoznawanie dźwięków otoczenia, ułatwia ich lokalizację, ich kojarzenie z określoną sytuacją oraz właściwe różnicowanie dźwięków  mowy. Pomaga dziecku przezwyciężyć barierę, oddzielającą ją od świata ludzi słyszących.

 

Opieka foniatryczna  - upośledzenie słuchu prowadzi do zaburzeń głosu zwanych dysfonią.

U dzieci niedosłyszących głos jest matowy, ochrypnięty falujący, krzykliwy, z przydźwiękiem nosowym, party o twardym nastawieniu  i dużym natężeniu.

U dzieci głuchych głos jest bezbarwny, cichy, monotonny, pozbawiony elementów melodycznych, ograniczony do kilku tonów.

Narząd głosu dziecka niesłyszącego i głuchego wymaga ćwiczeń przez długie lata, co najmniej do okresu mutacji, całkowitego rozwoju krtani przestrzeni rezonacyjnych.

 

Pomoc logopedyczna  - u dziecka z wadą słuchu utrudnione jest nabywanie poprawnej wymowy z uwagi na ograniczenia percepcji słuchowej. Zaburzona artykulacja wymaga  ćwiczeń logopedycznych. Ważne jest by           o takich ćwiczeniach zdecydował  surdologopeda, który oceni czy odstępstwa od normy artykulacyjnej są typowe dla procesu kształcenia się mowy, czy też stanowią wadę wymowy.

 

 

Wychowanie słuchowe – jest postępowaniem surdopedagogicznym dotyczącym dzieci, u których wtórne negatywne następstwa uszkodzenia słuchu wystąpiły przed naturalnym momentem rozpoczęcia nauki mowy. Wychowanie słuchowe ma na celu zmniejszenie wtórnych następstw uszkodzenia słuchu. Przyczynia się do ukształtowania mowy, rozwijania i udoskonalania zdolności do akustycznego odbierania i różnicowania dźwięków mowy.

Wychowanie słuchowe traktowane jest jako proces, pod koniec którego odbieranie dźwięków staje się częścią osobowości dziecka  z uszkodzonym słuchem

 

Trening słuchowy _ dotyczy takich uszkodzeń słuchu, które wystąpiły po okresie przyswajania mowy u dzieci, które po ukończeniu 3 lub 4 roku życia stały się niedosłyszące lub głuche, względnie u dorosłych. Trening bazuje więc na akustycznych  wspomnieniach przez odpowiednie ćwiczenia, zapobieganie cofaniu się procesu mówienia. Służy rozbudowaniu już opanowanej mowy.

 

 

 

 

 

 

                Wskazówki do pracy rewalidacyjnej z dziećmi

                                    niedosłyszącymi

 

 

W celu prawidłowego rozwoju emocjonalnego i społecznego dziecka z wadą słuchu wskazane jest :

1.    Włączenie dziecka w życie zespołu klasowego poprzedzone umiejętną

rozmową wychowawcy z grupą rówieśniczą na temat konsekwencji wynikających z niedosłuchu ( trudności w porozumiewaniu się).

2.    Zorganizowanie form pomocy i pełnej akceptacji dziecka w klasie poprzez:

-       niedopuszczenie do sytuacji upokarzającej ucznia,

-       zwalczanie przejawów złośliwości ze strony kolegów jak też niepożądanych odruchów współczucia,

-       nawiązanie współpracy z nauczycielami innych przedmiotów,

-       zachęcanie dziecka do publicznych wystąpień jednocześnie niedopuszczanie do sytuacji ryzykownych , grożących urazami psychicznymi,

-       hartowanie ucznia, wycofując się natychmiast z tych sytuacji, którym uczeń nie może już sprostać,

-       przydzielanie mu stałych obowiązków, traktowanie na równi z pozostałymi dziećmi,

-       dostrzeganie nawet drobnych osiągnięć, stosowanie metod zachęty  i  pochwały w celu podniesienia jego samooceny,

-       w przypadku dziecka z silnymi napięciami emocjonalnymi, umiejętne obniżanie i niwelowanie napięć , wytwarzanie atmosfery pełnego komfortu psychicznego, zapewnienie poczucia bezpieczeństwa,

3.    Ze względu na obniżone możliwości percepcyjne dziecka z wadą słuchu wskazane jest zapewnienie mu optymalnych warunków odbioru mowy w sytuacji klasy szkolnej,

-       dziecko powinno siedzieć na wprost nauczyciela w 1-ej lub 2-giej ławce     

    (dziecko pomaga sobie odczytywaniem mowy z ust),

-       do dziecka należy mówić w sposób naturalny głosem o jednakowym   

     nasileniu z wyraźną artykulacją, stale pamiętając umożliwieniu mu    

     obserwacji ust nauczyciela,

-       w przypadku używania aparatu słuchowego należy pamiętać, że korzyść z    

     tego aparatu jest największa w cichym pomieszczeniu i wówczas gdy

     odległość osoby mówiącej od mikrofonu nie przekracza 1,5 m (hałas 

     powoduje zakłócenia w odbiorze mowy, i wyzwala negatywne emocje,

     zmęczenie, w konsekwencji niechęć do noszenia aparatu ),

-       wskazane jest aby nauczyciel porozumiał się z rodzicami dziecka w celu

     uzyskania od nich informacji:

a)    w jakim stopniu dziecko ma uszkodzony słuch,

b)   w jakich warunkach odbiera najlepiej mowę bez aparatu słuchowego,

c)   w jakim stopniu aparat mu pomaga i jakie natężenie jest dla dziecka optymalne,

-  n-l zwraca uwagę rodzicom na zauważone braki i niedociągnięcia dziecka,       

   w miarę możliwości udziela wskazówek, dotyczących zakresu pracy

   wyrównawczej,

- z uwagi na obniżony zasób słownictwa u dzieci niedosłyszących przy

       wydawaniu poleceń i instrukcji należy posługiwać się zdaniami prostymi,

  krótkimi zwracając jednocześnie uwagę, czy dziecko zrozumiało polecenie,

   w przypadku trudności ze zrozumieniem należy udzielić dodatkowych

   wyjaśnień nawet posługując się konkretami,

 

4.    Trudności w odbiorze bodźców zewnętrznych na drodze słuchowej u dziecka

Z wadą słuchu powoduje szybszą męczliwość  układu nerwowego, słabszą koncentrację uwagi. Może to powodować wyłączenie się myślowe, objawy znużenia, dekoncentracji, luki pamięciowe. Należy to uwzględnić w toku lekcji, zaś wymagania programowe dostosować do możliwości percepcyjnych ucznia.

 

 

       Celem rewalidacji indywidualnej jest pomoc dziecku w  przyswojeniu materiału  programowego,  którego dziecko  nie  jest w  stanie  opanować  w  toku  lekcji z uwagi na niedosłuch i wynikające stąd konsekwencje.

1.    Każde zajęcia indywidualnej rewalidacji powinny zaczynać się od ćwiczeń ortofonicznych a szczególnie ćwiczeń oddechowych, fonacyjnych, percepcji słuchowej i ćw. usprawniających motorykę narządów mowy.

Ćwiczenia oddechowe usprawniają aparat oddechowy, zwiększają pojemność płuc uczą ekonomicznego zużywania powietrza w czasie mówienia, różnicują fazy oddychania (wdech- wydech) a także działają uspakajająco. Ćwiczenia fonacyjne mają na celu wykształcenie u dzieci niedosłyszących odpowiedniej wysokości i umiejętności  właściwego stosowania głosu w czasie mówienia.

2.    W pracy rewalidacyjnej należy postępować zgodnie z następującymi 

zasadami:

-       bardzo wolne stopniowanie trudności uwzględniając możliwości  

     percepcyjne dziecka,

-       zapewnienie warunków do ćwiczeń tych funkcji, które tego wymagają    

(ćwiczenia percepcji słuchowej należy wspomagać poprzez ćwiczenia percepcji wzrokowej i kinestatyczno- ruchowej),

-       podaczas wprowadzania i utrwalania nowych wiadomości trzeba łączyć

     spostrzeżenia wzrokowe, słuchowe i kinestetyczno-ruchowe pamiętając

     o męczliwości dziecka przy odbiorze bodźców na drodze słuchowej.

     ćwiczenia powinny być krótkie, nie nużące.

-       doprowadzenie ćwiczeń do końca, pozytywna ocena pracy dziecka

     pozwoli na wzmocnienie motywacji do pracy i podniesienie samooceny

     ucznia.

-       wskazane jest włączenie rodziców do pracy rewalidacyjnej poprzez

     systematyczne przekazywanie stosowanych ćwiczeń i wdrażanie

     rodziców do kontynuowania pracy z dzieckiem na terenie domu.

 

3.    Kryteria oceny ucznia z niedosłuchem winny szczegółowo uwzględniać

     specyfikę mowy zarówno dźwiękowej jak i przekazywanej za pomocą

     pisma uzależnionej od typu niedosłuchu.

 

     Na ocenę z języka polskiego rzutować nie powinny:

 

-       błędy gramatyczne

     -    błędy w pisaniu polegające na ubezdźwięcznianiu głosek dźwięcznych

          w j. polskim; nieprawidłowym stosowaniu końcówek fleksyjnych

          nieprawidłowym (zamiennym) używaniu głosek (s, z, c, dz, sz, cz, dż, ś,                       

          ć, dź)

-       błędy wynikające z niewłasciwych skojarzeń semantycznych szczególnie

     w odniesieniu do wyrazów rzadko używanych lub wprowadzanych po raz

     pierwszy  do zasobów słów ucznia.

 

                                                                                                                                                                    Opracowała  Izabella Gogulska